Más sobre Cova Eirós

Azagaya encontrada en Cova Eirós

Al sureste de la provincia de Lugo se encuentra el municipio de Triacastela, en el camino de Santiago, y en dicho municipio la Cova Eirós, que está siendo excavada y ha dado ya resultados sorprendentes: según Guillermo Caso de los Cobos se trata de las primeras muestras de arte rupestre paleolítico: ochenta y cuatro grabados y pinturas que representan bóvidos, équidos, cerdos y signos no figurativos, no todos de época prehistórica, lo que indica la larga secuencia de poblamiento de la cueva y su contorno. Las muestras de arte prehistórico, como es común en el arte paleolítico, se encuentran en las partes más interiores de la cueva, que cuenta con varias galerías. Las pinturas y grabados muestran un mismo patrón estilístico, lo que quiere decir que fueron realizadas en una misma época o imitadas en épocas distintas pero no muy distantes entre sí. 

Todavía como hipótesis se calcula que la antigüedad de estos restos se remontaría a 12.000 ó 10.000 años, es decir, al final del Paleolítico, pero otras se datan provisionalmente 20.000 años atrás; otras muy posteriores, en la Edad Media, otra muestra de la larga secuencia temporal del poblamiento de la cueva. Los animales representados tienen las cabezas alargadas, cuerpos desproporcionados y las patas estilizadas, de forma muy parecida al yacimiento Quinta do Fariseu, en el norte de Portugal (valle del Côa; ver arte-coa.pt/index.php?Language=pt&Page=Saberes&SubPage=OcupacaoHumana&Sitio=330). 

Los arqueólogos que están trabajando en Cova Eirós consideran que el origen del poblamiento podría estar en el Paleolítico Medio, pues se han encontrado materiales de unos 80.000 años de antigüedad, cuando el hombre neandertalensis estaba en plenitud, y de 32.000 años de antigüedad, cuando ya el sapiens se había hecho dueño de la situación. Los restos líticos son numerosísimos, así como restos de animales que habrían servido para consumo humano: ciervos, caballos, bóvidos y osos. 

También se han encontrado herramientas del tipo Levallois, es decir, muy toscas, de gran parecido al yacimiento francés del mismo nombre en el alto Sena. Incluso del período Auriñaciense, el más antiguo del Paleolítico Superior, se han encontrado restos de león, algo realmente extraordinario y que demuestra el distinto clima de la época con respecto al que tenemos desde el 10.000 antes de Cristo aproximadamente. 

Todos los trabajos y resultados hasta el momento se han publicado en un libro editado por Ramón Fábregas y Arturo Lombera, cuyo título es "Cova Eirós. Primeras evidencias de arte rupestre Paleolítico en el Noroeste Peninsular", con la colaboración de la Universidad de Santiago de Compostela. 

Viaxe polo románico de Lugo (5)

Tímpano en Taboada dos Freires

A igrexa é dunha sinxeleza parella a doutras da Galicia rural e, igualmente, sufriu modificacións, incluso recentes, que desfiguran a fábrica orixinal. Na cabeceira, que non é a actual, hai unha fiestra (esta si orixinal) entre dúas columnas toscas que soportan unha moldura a modo de imposta, e esta un arco formado por dúas archivoltas desproporcionadas para o van. Son estes pequenos detalles o que máis destacan desta igrexa, sobre a que hai unha cruz parcialmente inscrita nun círculo, mostra dese simbolismo e abstración tan propios do románico en aras dun didactismo sempre buscado. 

No interior encontramos unha nave cunha cuberta cos seus aleiros e canzorros. No muro que está orientado o sur hai unha porta alintelada sobre a que, tamén inscrita nun círculo inciso, hai unha cruz sinxela, nun de cuxos brazos pende unha figura de óvalo que algúns interpretan como unha gota de sangue.

Exterior

Volvendo a porta principal encontramos unha inscripción: IN N E D N S I IH U CHR I IN SANTE MARIE EL A C FLERES U TE PLU, que debe lerse "in nomine Domini nostri Ihesu Christi in honor sante Marie...". Outra inscripción reza: JOHAN NE PELAGIUS MAGISTER Q I NOTUIT ("Juan Pelagio, mestre, que escribiu").

No tímpano está representado Sansón en loita cun león, aínda que representado este moi desproporcionado, con algunhas partes que recordan máis ben a un cabalo. A representación está feita en relevo rebaixando o fondo, pero todo cunha gran tosquedade e plasticidade e na parte inferior dereita deste tímpano se ve outra cruz inscrita nun círculo coa suposta gota que pende do brazo esquerdo.

Non é fácil encontrar unha igrexa con estas particularidades, o que proba que as esculturas son obra de artífices non influídos polo entorno compostelano, o que si se ve noutros casos do románico lugués. Estes artífices serían menos coñecidos ca outros dentro da constelación dos que traballaron neses séculos, verdadeiramente entregados ás construcións relixiosas.

Algo máis o norte, moi preto de Palas de Rei, encóntrase Vilar de Donas, un mosteiro feminino do que hoxe só se conservan algunhas partes da súa fábrica orixinal, pero tamén con particularidades dignas de mención, sobre todo uns frescos que xa chamaron a atención, entre outros, de Álvaro Cunqueiro.

Portada e cuberta actual (desacertada)

Ábsida e absidiolos

(Incompleto)

Viaxe polo románico de Lugo (4)

Paisaxe co río Miño Diomondi é unha aldea do concello de Saviñao, practicamente deshabitada. Xunto coas aldeas de Belesar, A Casanova, As Cortes, A Costa, Galegos, Millarada, Montecelo, Outeiro, Piñeiro, A Portela, Salcedo e Ver forman a parroquia do mesmo nome, o cal fala ás claras da diseminación poboacional de Galicia, particularmente na zona central da mesma.  Pode que o primeiro mosteiro de Diomondi (topónimo cuxa orixe sería interesante descifrar) sexa do século X, aínda que no interior do tímpano da porta hai unha inscripción cos números 1170, data de edificiación da igrexa (os templos comezaban a ser construidos pola cabeceira e remataban pola porta occidental). Consta dunha soa nave e unha ábsida, que no exterior está dividida por semicolumnas e aberta por tres fiestras.  Archivoltas, capiteis e columnas da porta principal Como noutras obras do medievo, o paso dos séculos permitiu engadir partes que non corresponden o románico, e unha delas é o palacio dos bispos que aínda se pode ver adosado o muro norte, pois os prelados de Lugo pasaban aquí os veráns. A porta principal consta de catro archivoltas decoradas con rosetas e xedrezado. Algunhas das columnas son de mármore, o que tamén se ve noutras igrexas non lonxanas no concello de Incio pola existencia de canteiras deste material. Os capiteis presentan parellas de animais: felinos, centauros... Contrafortes reforzan os muros o exterior, e unha moldura percorre pola parte inferior das fiestras, todas elas con arcadas de medio punto. Todo o exterior é dunha gran sinxeleza, que non pode competir coa vistosidade doutros edificios relixiosos románicos en Galicia. Exterior de San Paio de Diomondi

Interior de Diomondi

Un pouco máis o norte, moi preto de Diomondi, está o mosteiro de San Estevo de Ribas de Miño, cuxa ábsida vemos abaixo. Está sostida por contrafortes a modo de arcobotantes que reciben as presións da abóvada absidial, apoiados aqueles nun muro exterior, e os canzorros soportan arquiños de medio punto, algo que vemos tamén no románico catalán e lombardo. A maior altura, o corpo da nave.

O relevo é abrupto pero non en exceso. Tanto hacia o Miño como hacia o Sil, as pendentes caen de forma pronunciada, mentres que o edificio parece pendurar dunha delas. O redor hai viñedos en socalcos, solución inxeniosísima para aproveitar a terra e cultivala. O calor nestes vales é propicio para a viticultura, que na maior parte de Galicia se estendeu durante o século XIII, pero tamén antes.

A zona é a que en Galicia se chama "Ribeira Sacra", pola cantidade de mosteiros e igrexas nela concentradas, seguramente polas posibilidades agrarias dos vales dos ríos Sil e Miño. En canto á igrexa é sinxela en dimensións, compacta coas sús tres arcadas na fachada occidental, só unha delas de acceso o interior cun abocinamento apreciable. Sobre delas un rosetón de factura posterior, pois polas súas dimensións e características é gótico. Os perpiaños, como adouta ser en Galicia, están ben labrados. No interior encontramos o presbiterio, notable polo espazo que ocupa, e a ábsida (ver máis arriba) de altura sensiblemente inferior o corpo da nave. 

Igrexa de San Estevo, nunha pendente hacia o Miño

En canto o seu aspecto externo ten certo parecido coa igrexa sanxoanista de Portomarín, sen cruceiro, e nos muros laterais os contrafortes únense entre sí para formar arcadas de medio punto, en cuxo interior se abren as fiestras tamén arqueadas en medio punto. As archivoltas da porta principal están fermosamente decoradas con motivos diversos: a inferior con relevos que representan a sete músicos (parece haber dóus espazos que corresponderían a dous máis, perdidos). No resto das archivoltas, puntas de diamante, sogueados, froitos; a diversidade é extraordinaria, contrariamente o que se pode esperar nun lugar tan afastado. As mesmas xambas da porta están decoradas de forma parecida ás da abadía de Moissac, proba de que os mestres canteiros deambulaban dun lugar a outro o longo dun amplio espazo cristianizado. Mateo, o gran mestre de Compostela, traballou tamén noutras partes do norte da península e do sur de Francia; así mesmo algúns dos seus discípulos e outros canteiros e escultores. Por iso se ten o románico como a primeira arte "internacional": por medio dela fundíronse tradicións e solucións artísticas de lugares moi afastados entre sí.

O interior da igrexa é dunha soa nave, amplia e cunha cabeceria de tres absidiolos incrustados na ábsida única. A abóvada da ábsida está nervada e os arcos faixóns da nave son apuntados, como no casi de Diomondi. Se algunha vez tivereon abóvadas estas dúas igrexas xa se perderon, pois agora senllas naves teñen cubertas de madeira. No caso de San Estevo hai varios sartegos e unha "Epifanía" donde se misturan figuras de distinta factura e época: os reis "magos", unha virxe en bulto redondo e policromada.Os reis poden ser dun mesmo autor (en cuxo caso hai que supoñer que o abandono afectou máis a unhas figuras que a outras) ou de distinto, en cuxo caso o que esculpiu o mago enxeollado non gardou -como é costume no románico- proporción algunha, e os cabelos deste rei están traballados con máis detalle.

Viaxe polo románico de Lugo (3)

Frescos na ábsida

Preto do río Miño, xunto o encoro dos Peares, augas abaixo do encoro de Belesar, encóntrase o pequeno mosteiro de Eiré, conservándose hoxe só a igresa. As pinturas sobre o cascarón da ábsida, que se ven arriba, non son de época románica (posiblemente do século XIX) pero a maior parte da actual fábrica é do pleno medievo.

Dende o exterior vense perpiaños ben labrados, unha ábsida bastante pronunciada, de altura inferior o resto do templo, e unha torre entre de planta rectangular entre o corpo da nave e a citada ábsida. As arcadas son de medio punto, pequenas, como coresponde á arquitectura románica, donde o predominio do muro é casi absoluto. Na ábsida as columnas arrancan de contrafortes, mentres a media altura unha moldura percorre horizontalmente o muro. Baixo o aleiro, os canzorros sinxelos, probablemente sustituidos o longo do tempo. 

Na porta principal, con arco adovelado, rosetas o o año místico sobre a que debería ser a clave, lixeiramente desviada. Os papeis son moi variados, con epigrafías nalgúns cimacios: caras humanas moi sinxelas, animais, rosetas, vexetais; mentres que os canzorros están formados por monstruos, bóvidos, froitos e outras imaxes máis ou menos abstractas. 

No interior destacan os arcos faixóns e a arcada triunfal, con varias archivoltas. Segundo http://www.arquivoltas.com/11-Galicia/01-Eire%2003.htm o interior "está condicionado... polas estruturas destinadas a dar sustento á torre erixida sobre o primeiro tramo da nave".  

Vista aérea en medio do casarío

No interior hai unha soa nave e nun dos muros, o que está orientado o sur, hai un ajimez cuxos arcos son de ferradura, o que denota a influencia mozárabe nunha etapa posiblemente anterior. A porta norte ten dúas arquivoltas e decoración xedrezada. O tímpano está parcialmente perdido: hai representadas dúas bestas con cabezas antropomorfas e, na parte superior, a inscripción LUMA (Lucas Magister?). Na portada norte consta dun lintel en forma de triángulo e o arco de medio punto está decorado, na súa parte superior, con xedrezado. As dovelas teñen letras que, suvesivamente, forman o alfabeto latino ata o "m", pero para a "j". Poucas veces se encontrarán exemplos tan singulares nunha igrexa que debeu ter unha importancia moi superior á que hoxe suxire a simple vista.

Ábsida e torre da igrexa

Viaxe polo románico de Lugo (2)

Claustro do mosteiro de Ferreira de Pantón

As arcadas deste claustro son clasicistas, proba de que o mosteiro tivo modificacións importanes o longo da súa historia: a orden do Renacemento contrasta co bulto que aínda ofrecen os capiteis e o groso dos fuestes, máis propios doutras épocas. Pero no demais domina casi por completo o románico

No sur da provincia de Lugo, o mosteiro de San María se encontra á saída de Ferreira, camiño de Monforme de Lemos. A primeira mención que se ten del é do século X, pero no XII é cando pasa a depender das autoridades de Cluny e posteriormente do císter (mosteiro feminino).

A igrexa constra dunha soa nave e o presbiterio está rodeado do muro interior da ábsida, consecuencia en parte da súa pequenez. Os arcos de medio punto da ábsida acobixan vans que están redondeados, tanto na súa parte inferior como superior, particularidade que se ve raramente. Os capiteis das fiestras están decorados con paxaros, pero son dunha gran variedade: motivos vexetais, Daniel entre os leóns, figuras humanas, un animal mordendo a perna doutro, aves colocadas simétricamente, un dragón, un músico, rodiños, monstruos, bois e grifos, leóns...

Tamén aquí chegou o taqueado jaqués, sobre todo na parte exterior dalagunhas arcadas, e os capitis, en moitos casos, están coroados por cimacios. No interior, nos muros da ábsida, dous arcosolios góticos denota unha vez máis as contínuas actuacións sobre a fábrica orixinal. A abóvada da ábsida está sostida por nervios e, en xeral, pode dicirse que a decoración descrita -como sinalan algúns autores- debeu ser anterior a 1175, antes de que a sobriedade do císter sustituise do dominio de Cluny.

Exterior del monasterio

Sen dúbida algunha, o máis destacado deste mosteiro é a súa plástica, dunha variedade extraordinaria, donde seguramente inteerviñeron varios canteiros e escultores. A mistura de motivos vexetais con outros mitolóxicos e fantásticos, bíblicos e, en xeral, a zoomorfia dominante, indican influencias varias, e probablemente a chegada doutras de artistas máis ou menos expoertos doutras partes, segundo se ve polas diversas calidades.

Viaxe polo románico de Lugo (1)

Igrexa de San Pedro Félix (fotografía tomada de http://www.arquivoltas.com/11-Galicia/01-Incio01.htm)

A maior parte das manifestacións románicas na provincia de Lugo encóntranse no sur e no oeste, pero tamén no centro, na mesma catedral de Lugo; no norte está San Martín de Mondoñedo, unha das xoias, o meu parecer, do románico en calquera lugar.

Pódese empezar por Hospital de Incio, o sur da provincia, para seguir por Ferreiro da Pantón; logo dirixir os nosos pasos ata o mosteiro de Eiré, San Paio de Diomondi e o mosteiro de Ribas de Miño. Seguimos ata Taboada dos Freires e Vilar de Donas, preto do camiño de Santiago máis tradicional; Portomarín, Barbadelo (en Sárria), a igrexa de San Salvador, na vila de Sárria, a citada catedral de Lugo e San Martín de Mondoñedo, no extremo norte da provincia.

En torno a Incio necrópolis megalíticas, restos da cultura castreña, a obra dos cabaleiros de San Xoán de Xerusalén, igrexas rurais, o pazo de Dompiñor, a casa da Hedra, o pazo de Romariz, salpican a paixase, suave entre arborescencias, prados e ríos, antes de alcanzar o este de Galicia, coas montuosidades do Cebreiro.

A igrexa de San Pedro Félix, en Hospital de Incio, está feita de mármore, aproveitando as canteiras próximas. Obra de finais do século XII, non parece estar relacionada con función hospitalaria algunha. No interior do templo hai unha soa nave que, na cabeceira, remata nunha ábsida poligonal, con arco triunfal e nervaduras.

A igrexa estivo baixo o control dos cabaleiros de San Xoán de Xerusalén, e ten unhas medidas de 11 por 24 metros, o que dá idea da súa sinxeleza. No lado norte hai unha torre exenta, como é común no románico italiano e catalán. A súa altura é bastante proporcionada respecto do templo, pero as súas campás debían ser escoitadas nos vales próximos. O lado sur da igrexa, adosado a ela, hai un atrio que vemos con frecuencia no románico segoviano.

Interior da cabeceira

Grandes confrafortes na fachada, flanqueando a porta principal, e outros no muro lateral norte, denotan a pesadez do románico, antes das audacias do gótico. Varias archivoltas provocan, xunto co grosor do muro, un forte abocinamento. Xunto á archivolta máis exterior, unha decoración que nos recorda á igrexa de Vilar de Donas. As basas e os capiteis presentan diversos motivos, sobre todo animais (enfrontados) e vexetais.

Volvendo o interior, un arcosolio co sartego do monxe-xoldado Álvaro de Quiroga, comendador do priorato de Portomarín, da orden de San Xoán de Xerusalén. Mirando á cabeceira, no muro da dereita antes de pasar o arco triunfal, un relevo representa a imaxe de Cristo na cruz, en cuxa parte superior hai dúas facianas que representan o sol e a luna, e na parte inferior dous personaxes, un deles traballando a terra e outro orando. A técnica románica do conxunto, cunha acusada perspectiva xerárquica na representación do crucificado, mostra a intencionalidade didáctica da plástica nesta época.